Không còn Sự Sáng Suốt

Những tác động tiêu cực rất khó tránh đến từ những công nghệ mà chúng ta tiếp xúc hàng ngày. Chúng lấy đi tài nguyên quan trọng nhất của một con người: Sự tập trung... với tốc độ nhanh dần đều.

Với sự phát triển của công nghệ hiện nay, chắc hẳn phần lớn xã hội vẫn ngầm tưởng công việc được hoàn thành với tốc độ nhanh hơn. Nếu lấy ra những thước đo xôi thịt như “một chức năng với scope không thay đổi”, “dựng xong một video có nội dung đã đề ra”… Chắc chắn thời gian hoàn thành những công việc này nhanh hơn. Nhưng thử nhìn theo góc độ outcome driven (hướng tới kết quả) thì có vẻ nó còn đang khiến mọi người tệ đi rất nhiều. Bài này là góc nhìn khá tiêu cực của mình về trí thông minh và ý thức (consciousness)

I. Sự giàu có thực sự không nằm ở tiền, cũng không nằm ở tài sản

Nhiều người thường lầm tưởng rằng sự giàu có thực sự nằm ở tiền bạc hay vật chất tích lũy được, nhưng đây thực chất chỉ là những công cụ trừu tượng được dùng để kiểm soát sự tập trung và ý thức. Mình không hề có ý nói nó không có giá trị tuyệt đối mà đang làm rõ quan điểm: “Sự tập trung và ý thức có giá trị hơn tiền bạc”.

• Ở góc độ khan hiếm, sự tập trung và ý thức không thể được in thêm hay vay nợ từ một nơi khác

• Ở khả năng phục hồi, việc mất tập trung đồng nghĩa với việc mất thời gian trong khi việc mất tiền ít khi được coi là mất vĩnh viễn không kiếm lại được

• Ở góc độ mất mát hoàn toàn, mất cả sự tập trung và ý thức là trạng thái tệ nhất mà con người có thể nghĩ đến

• Ở góc độ kinh tế, bạn có nhận ra những dòng tiền lớn trong ngành sản phẩm đều là kết quả từ sự thành công thu thập sự tập trung và ý thức

  • TikTok định giá hơn 200 tỷ đô không phải vì bán sản phẩm gì, mà vì giữ được người dùng trung bình 90 phút mỗi ngày.

  • Netflix chi hàng chục tỷ đô cho nội dung mỗi năm, và CEO Reed Hastings từng nói thẳng: đối thủ lớn nhất của Netflix không phải HBO mà là giấc ngủ.

Hay ở góc độ cá nhân, nếu phải nói ngắn gọn về sự tiến bộ của mình trong cuộc sống, nó là sự tập trung và ý thức. Chất lượng của mối quan hệ đến từ tập trung hoàn toàn trong những cuộc nói chuyện và phớt lờ hoàn toàn bất cứ thông tin nào từ điện thoại. Chất lượng của kiến thức và kinh nghiệm đến từ những phiên Pomodoro mà mình không hề để ý tới tất cả mọi thứ xảy ra xung quanh. Chất lượng của những món ăn đến từ “cây cầu vững chắc” giữa ghi nhớ cách chế biến nguyên liệu và thưởng thức đầu ra không “ăn kèm” với tiktok hay youtube. Đó cũng là bản chất của sự tiến bộ mà thôi: Khi bạn nhớ rõ ràng hành động nào của mình trong quá khứ đã dẫn tới kết quả như thế nào, nếu nó là hậu quả thì còn tốt hơn nữa.

Bấy nhiêu đó để bạn thấy rằng khả năng làm chủ sự tập trung mới là biểu hiện cao nhất của sự giàu có thực sự. Nó đã làm mình cảm thấy tự ti về bản thân rất nhiều khi nhìn ra những sự thật phũ phàng trong cuộc sống nhưng gần đây mình mới thấy nó không quá tệ như mình đã từng nghĩ.

II. Hành động nhỏ, trả giá đắt

Có một sự thật khó nhằn mình nhận ra gần đây là: Khoảng cách vững chãi về giàu nghèo lớn nhất là ở sự tập trung và ý thức chứ không phải một thế lực rõ ràng nào đó ngoài kia ép bạn nghèo một cách trực diện (trừ những nơi thực sự khan hiếm nhu cầu cơ bản). Chính sự mất tập trung mới làm số đông không mua được những tài sản giá trị lớn, điển hình là một vài niềm tin sai lầm sau:

• Tiêu dùng những sản phẩm giá trị nhỏ là rất cần thiết, không ảnh hưởng đến tương lai

• Tích lũy không đáng kể nên coi tích lũy là không cần thiết

• (Mỉa mai thay) Chính sự tập trung cũng không quá quan trọng nên việc xem điện thoại thường xuyên cũng được ngầm coi là chẳng có hậu quả gì

II.1. Sử dụng mạng xã hội và điện thoại

Mọi người chắc hẳn cũng chẳng lạ gì với những ảnh hưởng của việc sử dụng điện thoại thông minh, nhưng mình mong việc nhắc nhanh lại một vài ảnh hưởng sẽ giúp mọi người lấy lại ý thức phần nào. Đầu tiên là khả năng nhận thức giảm chỉ từ việc có điện thoại trong tầm nhìn vì một phần khả năng phải dành ra để kháng cự lại việc nhìn vào máy (theo Andrews, Sally, David A. Ellis, Heather Shaw, và Lukasz Piwek, 2015). Đáng lo hơn là khả năng gây nghiện của nó. Một nghiên cứu năm 2025 cho thấy chỉ sau 72 giờ rời xa điện thoại, não đã bắt đầu phản ứng với hình ảnh chiếc điện thoại giống như cách nó phản ứng với các chất gây nghiện, tác động đến chính những vùng điều khiển dopamine và serotonin, tức là hệ thống tưởng thưởng và tâm trạng (Schmitgen, 2025). Nói cách khác, thứ bạn đang cầm trên tay không chỉ lấy đi thời gian, nó lấy đi cả phần não bạn cần để làm những việc quan trọng hơn.

Khi giành được lại phần não của mình (đùa thui nhen) bạn có thể đi nghe về cuộc sống của chính những nhân vật có tầm ảnh hưởng trong ngành công nghệ nhưng lại phản đối việc sử dụng mạng xã hội. Một trong số đó là Chamath Palihapitiya (cựu VP của Facebook), ở một buổi nói chuyện ở Stanford, ông thừa nhận cảm thấy tội lỗi vì đã giúp Facebook trở thành gã khổng lồ như hôm nay, nói thẳng rằng mạng xã hội đang phá hủy cấu trúc xã hội và không cho con cái sử dụng.

Lần gần nhất sử dụng mạng xã hội quá nhiều, mình nhận ra bản thân không còn khả năng scatterfocus, là một khả năng sáng tạo ra những ý tưởng mới khi làm những việc không đòi hỏi quá nhiều sự tập trung (các bạn có thể đọc thêm về khả năng này ở đây). Tuy không có buồn và chán nản nhưng nó cực kì vô vị và thiếu động lực để hành động, không còn phẫn nộ về một chức năng nào mà mình muốn thay đổi, không còn thấy được sự thiếu mạch lạc trong xã hội để mà phải đi tìm hiểu, vặn não giải thích.

Sự thoái hóa này gần đây còn được upgrade ngay trong bối cảnh công việc, nơi đáng nhẽ sự phát triển và sự tập trung được trau dồi. Đó là hành vi sử dụng AI trong công việc.

II.2. Sử dụng AI quá mức

Việc nhắc người khác ít sử dụng mạng xã hội lại cũng khó ngang ngửa với việc nhắc họ để tâm hơn tới hành vi sử dụng AI. Xuất phát từ hiện tượng chất lượng làm bài của học viên ở Breaking into PM thường sẽ kém đi rất nhiều nếu quá trình làm bài có sử dụng AI (may mắn là những quan điểm về làm sản phẩm của khóa học chưa huấn luyện rộng rãi cho những mô hình AI nên việc phát hiện hành vi sử dụng vô cùng đơn giản).

Mình không thực sự nắm rõ nguyên nhân lắm cho đến khi tự phản tư về quá trình sử dụng AI của chính bản thân. Trong một lần sửa lỗi cho chức năng AI Interview Assistant của CLRA mất tới gần 2 ngày, mình đã nhận ra bản thân đã vô thức ủy quyền luôn cả việc suy nghĩ cho AI trong việc phát triển một tính năng. Ngay cả khi mình đã brainstorm, xem xét rất kĩ phần thiết kế, xem xét rất kĩ phần plan, nhưng qua nhiều vòng lặp cải tiến (iteration) mình đã mất hẳn đi góc nhìn tổng quan của chức năng, các hạn chế và logic ngầm trong chức năng đó. Nguyên nhân nằm ở việc gõ ra những dòng chat quá dễ khiến bản thân vô thức ủy quyền cả việc suy nghĩ cho một công cụ. Và từ đó mình cũng phải tự đặt những giới hạn riêng cho việc sử dụng AI.

Dù thế cũng không thể nào kéo lại sự ý thức cao như ngày trước khi mình còn lập trình bằng tay. Trớ trêu ở chỗ: chính việc lập trình bằng tay mới tạo được ra kết quả đó. Khi viết tay, những lỗi nhỏ tạo ra sự khó chịu để rèn giũa sự đánh giá của mình cho tương lai. Nhưng khi AI Agent (cụ thể là Claude Code) đang quan sát được lỗi khá toàn diện và sửa hiệu quả, không còn sự khó chịu nào để mình điều chỉnh lại hành vi sai trái đã làm. Nhìn rộng hơn, AI xóa bỏ toàn bộ ma sát khỏi quá trình làm việc đồng nghĩa với xóa luôn cơ chế con người xây dựng cơ chế đánh giá. Đó là một trong những nguyên do mình vẫn còn giữ quan điểm về học sâu trong thời đại tưởng như AI đã có thể làm mọi thứ. Việc tránh làm sai với bối cảnh làm việc là đúng đắn, trong khi làm sai lại cực kì cần thiết để trau dồi một kĩ năng. Làm sai là cần thiết nhưng mình không có ý cổ vũ việc cẩu thả hay mắc một lỗi sai nhiều lần, đương nhiên là kĩ năng vẫn được cải thiện nhưng đánh đổi với danh tiếng và sự chuyên nghiệp.

Nó không chỉ tác động vào hành vi, nhận thức của cách nhân viên làm việc mà đồng thời tác động lên luôn cả mindset của những ví trí quản lý tầm trung và quán lỷ cấp cao. Và mình sẽ đi bàn luận sâu hơn vào hiện tượng này với góc nhìn tâm lý hơn.

III. Thiên kiến càng ngày càng lệch lạc về sự tiến bộ

III.1. Thiên kiến về đầu ra

Tại sao hầu như mọi người có thể cảm nhận được sự tiến bộ thực sự đến từ đâu nhưng lại rất khó để giữ tập trung để thúc đấy sự tiến bộ đó. Liệu có một hiện tượng nào đang xảy ra khắp mọi nơi khiến nỗ lực lội ngược dòng của một người khó chống lại hơn?

Câu trả lời từ góc nhìn của mình là sự thiên kiến về đầu ra - những thứ dễ cảm nhận nhưng không quan trọng. Có một ví dụ xưa như trái đất đó là sự khác biệt giữa kết quả (outcome) và đầu ra (output). Cụ thể ở một vài trường hợp như sau:

• Thay vì tập trung vào lượng mỡ đã giảm được sau khi tập luyện, mọi người thường dễ bị tác động bởi cân nặng hơn.

• Thay vì tập trung cải thiện kĩ năng chơi thể thao, mọi người bị hấp dẫn bởi những dụng cụ tập luyện mới hơn.

• Thay vì tập trung vào giải quyết vấn đề người dùng, mọi người thường dễ bị tác động bởi số lượng chức năng trong một khoảng thời gian hơn.

• Thay vì tập trung vào tỉ lệ giữ chân khách hàng và chất lượng sản phẩm, mọi người thường bị hấp dẫn bởi số lượng người dùng đang hoạt động hơn.

Trong khi AI đang khiến cho những công việc mang tính kĩ thuật trở nên dần dễ dàng hơn, mọi C-level trong network của mình đều đoán mọi người sẽ chuyển hướng sự tập trung vào kết quả của kinh doanh hoặc product. Nhưng chính họ (vả cả chính bản thân mình) lại chăm chăm vào không gian giải pháp hơn là không gian vấn đề của một sản phẩm.

III.2. Dấu hiệu và hậu quả

Cũng không quá khó để nhận ra thiên kiến này đang xảy ra ở khắp mọi nơi. Các công ty hiện tại đang đẩy rất nhanh tốc độ phát triển chức năng, thậm chí những leaders còn truy cập trực tiếp vào codebase để chiến luôn cùng developers mà không giới hạn sự chú tâm cho những kết quả đạt được từ những chức năng đó. Lệch tới mức các bạn mới chân ướt chân ráo mới vào cũng nhận ra được và muốn điều chỉnh hướng phát triển bản thân mình theo đó. Dưới đây là quan điểm của một bạn mới vào ngành đã báo hiệu sự chuyển dịch đó:

Mình nhận ra thiên kiến này còn đang trầm trọng tới mức có một bạn làm Product Manager lâu năm đã từng nói mình “AI đã code hết rồi thì liệu em còn cần học khái niệm cơ bản làm gì nữa?”. Cùng với đó khi mình và Thomas To đang làm thí nghiệm lập trình hoàn toàng bằng AI với người không có nền tảng, các bạn thiếu kiến thức cơ bản còn không hình dung được ra nổi khả năng của một solution có thể là đến đâu. Thay vì hình dung cụ thể tương tác như nào, các bạn chỉ có khả năng mơ hồ mô tả luồng của người dùng trên những định nghĩa lỏng lẻo mà bạn mới đọc ra được trong cuộc nói chuyện với AI hoặc tự nghĩ ra trong đầu. AI có thể giúp bạn thực hiện đầu ra hoặc kết quả cho bạn nhưng không thể giúp bạn triển khai một kết quả mà chính bạn cũng không biết tới nó, những điều bạn không biết là mình không biết, chưa bao giờ học tới hay nghe tới.

Hậu quả?

Mọi người dần chỉ dành sự tập trung vào những ý tưởng mới. Thứ vốn đã mang định kiến là “rẻ” trong giới làm sản phẩm, nay còn rẻ hơn nhiều nhờ AI nhưng lại thu hút được nhiều sự tập trung hơn. Tệ hơn nhiều khi định nghĩa rẻ này cũng chẳng hề thực sự mang nghĩa rẻ trong lăng kính phát triển dài hạn và hiệu quả.

Có một luận điểm ngược với quan điểm “Code is cheap” trong quyển sách The Philosophy of Software Design: Sự phức tạp nằm ở khả năng hiểu và thay đổi mã nguồn. Mình thấy điều tương tự ở trong việc làm sản phẩm. Một tính năng được lập trình kém cũng "đắt" giống như một sản phẩm phải trả giá đắt ở khâu phân phối, bán hàng khi dựa trên những vấn đề sai. Nó không đắt ở việc tìm kiếm, tạo ra, nó "đắt" ở sự tập trung, "đắt" ở việc khép vòng tròn học hỏi (close the learning loop), đắt ở tất cả những khâu đằng sau phải cố gắng bám theo một thứ sai. Ở một tầng sâu hơn trong động lực làm sản phẩm, việc không khép vòng tròn học hỏi còn làm người ta ít thấy khẩn cấp hơn khi đưa ra những cải tiến do thiếu những phản hồi trực tiếp của người dùng.

Tóm lại tình thế tiến thoái lưỡng nan này là team làm sản phẩm vừa thiếu sự tập trung vào việc phân phối, vừa đưa ra nhiều feature làm nặng nề những vòng cải tiến (iteration) về sau, vừa tự chính làm giảm động lực cải tiến của bản thân. Kết nối sâu hơn vào mạch của bài, không chỉ mình đang mất cơ hội để tiến bộ từ việc làm sai, mình đang mất luôn cả khả năng đánh giá sự tiến bộ thực sự là gì.

IV. Kết luận

Dù nghe có vẻ tiêu cực là vậy, nó tiêu cực thật 🥲. Đây không phải lần đầu con người đối diện với sự tàn phá sáng tạo đến từ công nghệ.

Gần đây khi nghĩ về âm nhạc, mình thấy trung bình những tác phẩm mới không còn đạt được độ nguyên bản như trước. Công cụ ngày càng dễ dùng, ý tưởng ngày càng dễ tiếp cận, sáng tác bằng AI ngày càng tiện, nhưng chính vì thế mà tính nguyên bản của các bài hát mất đi đáng kể. Một phần cũng bởi cá tính của người sáng tác đã bị bào mòn sẵn bởi những công nghệ khác như mạng xã hội, điện thoại hay TikTok.

Và có lẽ một sự phân chia giai cấp mới đang hình thành, không còn nằm ở việc ai tiếp cận được tri thức nữa, mà ở chỗ ai còn giữ được khả năng kiểm soát nhận thức của bản thân. Trước đây khi chưa có công cụ, việc học tuy chậm nhưng buộc người ta phải cẩn thận và thật sự dụng công. Giờ khi công cụ làm mọi thứ trở nên dễ dàng, cái thiếu lại chính là động lực và những khó khăn hữu ích, thứ vốn là điều kiện để con người thực sự tiến bộ.

Tuy không thể thay đổi cả một xã hội, nhưng mình đánh giá thay đổi về mặt cá nhân cũng là một thách thức không hề nhỏ. Khi đối diện với một vấn đề mang tính hệ thống, có lẽ cũng cần một giải pháp đau đớn không kém để vượt qua. Đó là sự tập trung và tỉnh táo khổng lồ để đi ngược dòng ở rất nhiều lĩnh vực cùng lúc: học tập, tài chính cá nhân, sức khỏe. Dưới đây là vài thói quen mình đang duy trì để chống lại những thứ liên tục giành giật sự chú tâm của mình:

1. Hạn chế tối đa mạng xã hội và điện thoại. Sử dụng chúng thuần như những công cụ để đạt được những mục tiêu rõ ràng.

2. Dành một khoảng thời gian nhỏ để tự tay làm mọi thứ khi có điều kiện, như viết blog bằng tay, vẽ thủ công, hay lập trình mà không dựa vào AI.

3. Tập trung học thật sâu một số kỹ năng và công nghệ cốt lõi (như mình đã nhắc tới trong blog này: Hướng đi nào còn an toàn khi Gen AI trỗi dậy?).

Mong là các bạn giữ được sự tập trung và chú tâm của mình để định hướng bản thân trong một thế giới đầy cạm bẫy cả vật lý và tâm lý này.